Aug 232010
 

Wanneer je de vijftig gepasseerd bent heb je manieren nodig om jezelf zichtbaar te maken aan jezelf.

Philip Roth[i]

In kapitalen staat de expositie aangekondigd op de muur van het museum in het plaatsje Hameau du Lac in Zuid-Frankrijk waar wij al enige jaren een vakantiehuis hebben. De naam van het museum correspondeert met de naam van het plaatsje, le Lac en LAC (Lieu d’Art Contemporain). Het is niet zomaar een museum, maar een bekend centrum voor hedendaagse kunst opgericht door de Nederlandse kunstschilder Piet Moget. Een aantal jaren geleden was er tot onze verrassing een grote overzichtstentoonstelling van Karel Appel en we ontdekten toen dat Piet Moget als vriend van Karel Appel over een uitgebreide collectie van diens werk beschikt. Hollandser kan het nauwelijks in een klein Frans gehucht aan een meer bestaand uit enkele straten en enige tientallen huizen. En nu dan een tentoonstelling met als thema Casanova forever, het neusje van de zalm voor een erotomaan! Bij bezoek blijkt de tentoonstelling in ons vakantieplaatsje onderdeel te vormen van een keten van maar liefst 33 exposities in de streek van de Languedoc-Rousillon en dat dit al de derde biënnale van de afgelopen jaren is, met als voorgangers in 2006 en 2008 exposities in het teken van leven en werk van Marcel Duchamps en van François Rabelais. Nu is het de beurt aan Casanova om als 18e eeuws schrijver zijn aantrekkingskracht te beproeven op een 21e eeuws publiek.

Maskers

Deze aantrekkingskracht is niet gering. Leven en werk van Casanova blijken kunstenaars van onze tijd zeer tot de verbeelding te spreken. Misschien wel vooral omdat we in de hedendaagse kunst weer inspiratie putten uit voorgaande eeuwen nadat we de moderniteit van de 20e eeuw hebben afgezworen en in de 21e eeuw de relativeringen en depersonaliseringen van het postmodernisme te boven zijn gekomen, zoals J.J. Charlsworth schrijft in de inleiding van de catalogus van Alicia Paz, die het hoofdbestanddeel vormt van de tentoonstelling in het LAC.[ii] In de taalspelletjes van het postmodernisme is de idee van de moderne kunst als authentieke expressie van de persoon van de kunstenaar geheel opgelost. De deconstructie van het postmodernisme heeft allerlei processen onder en achter de persoon in beeld gebracht en nu is het de taak van de hedendaagse kunst om duidelijk te maken hoe de mens als persoon zich tot deze processen verhoudt. Het menselijk subject moet met andere woorden weer worden aangekleed en dit zien we met meestal alledaagse middelen gebeuren in de hedendaagse kunst. De vraag is nu bijvoorbeeld hoe het menselijke element zichtbaar kan worden gemaakt in een onmenselijke, machineachtige wereld. Alicia Paz doet dit door van het menselijk lichaam alleen het gezicht in schilderijen op te nemen als onderdeel van complexe gehelen opgebouwd uit elementen van de ons omringende cultuur en natuur. Gezichten hangen als bladeren aan een boom of vormen de knoesten aan de stam, bomen zijn opgebouwd als letterlijke verfklodders met daarin verweven bloemmotieven, dierfiguren, gebruiksvoorwerpen en afbeeldingen van sieraden. De gezichten zijn zonder uitzondering vrouwelijk en laten de schilderijen een soort zelfportret zijn. De objecten in het schilderij zijn allen onderdeel van een persoonlijkheidsbeeld dat de schilder zichtbaar wil maken, van een subject dat ons vanuit een eigen wereld, een geschilderde werkelijkheid aankijkt. Wanneer het gezicht ook nog eens bedekt wordt door een masker volgens de Venetiaanse stijl waarin Casanova is opgegroeid, loopt het enige contact met de mens nog via de ogen en lijkt het of het schilderij zelf ons aankijkt of naar zich laat kijken. Het schilderij zelf wordt persoon, het spreekt ons aan en vraagt om reacties. Vergelijk bijvoorbeeld het bezielde maskerschilderij met ogen van Alicia Paz en de onpersoonlijke maskeraffiche zonder ogen van de tentoonstelling .

Kastelen

De mens voegt iets toe aan de wereld en de kunst wil dit zichtbaar maken. We zijn niet alleen onderdeel van de wereld, maar zijn tevens in staat van de wereld in onze voorstelling een geheel maken dat ons in staat stelt iets met de wereld te doen zoals die in dat geheel gerepresenteerd wordt. Casanova was een meester in deze tweeslachtigheid, deze dubbelheid om zowel deelgenoot als meester te zijn, zowel gewoon als buitengewoon. Hij was een intrigant, die binnendrong in situaties om daar zijn voordeel mee te doen om er vervolgens weer uit te stappen en verder te trekken. De enkele keer dat hij wel in gevangenschap werd opgesloten mondde uit in een spectaculaire ontsnapping, het thema van de expositie in het kasteel van Salses. Dit kasteel dat nu op Frans grondgebied staat werd in een minimale tijd tussen 1497 en 1504 door de Spanjaarden gebouwd om zich te beschermen tegen Franse invallen. In latere tijden toen de grens tussen Frankrijk en Spanje meer in zuidelijke richting naar de Pyreneeën werd verlegd diende het een tijd als staatsgevangenis. Bescherming, opsluiting en bevrijding zijn even zovele kanten van een machtig bolwerk als dit kasteel, van een gebouw dat bij uitstek symbool staat voor de macht. De schrijver Jean Genet liet zich regelmatig in een gevangenis opsluiten om anders te kunnen schrijven dan voor hem in vrijheid mogelijk was, zo lezen we in de toelichting bij de schilderijen van Jacques Monory. Tijdens de rondleiding door het kasteel zien we in een donkere zaal op een muur het beeld geprojecteerd van een wapperend gordijn voor een open raam van Anna Malagrida. Het beeld bij uitstek van een ontsnapping, waardoor we ons ineens gevangen voelen in dit kasteel. Dit gevoel wordt versterkt door het grote stalen hek dat de ruimte afsluit en ons verhinderd de ruimte te betreden waar het raam geprojecteerd wordt. Het open raam wordt hierdoor voor ons onbereikbaar. Onze excursie is tegen sluitingstijd. Terwijl we kijken naar de installatie van Anna Malagrida komt een suppoost aangesloft die het hek opent en de stekker uit het stopcontact trekt. Wèg installatie, wèg illusie, alleen de herinnering blijft. We turen in het zwarte gat dat de ruimte nu geworden is.

In ons dorp staat ook een kasteel dat toebehoorde aan de Comte de Lareinty-Tholoran. De huizen van het dorp zijn alle gebouwd door en voor mensen die in dienst waren van de graaf en die later hun eigen huis van de graaf mochten kopen toen het tijdperk van graven ten einde liep. Het einde van onze graaf was vlak na de tweede wereldoorlog toen hij werd gefusilleerd wegens collaboratie met de Duitsers, waarna het kasteel wegens geldgebrek tot een ruïne verviel. Was geldgebrek de reden van de collaboratie van de graaf of speelde hij een ingewikkeld dubbelspel om de toekomst van zijn kasteel veilig te stellen? Deze vraag blijft tot op heden onbeantwoord. De oudste dorpelingen bewaren levendige herinneringen aan de extravagante leefstijl van de graaf en de overdadige feesten op het kasteel. Ook van deze zijde stapt Casanova onverwachts de geschiedenis van dit dorp binnen. Casanova vertoefde aan vele hoven, speelde menig dubbelspel en liet ons zijn herinneringen na.

Spel van de erotiek

Casanova staat aan de wieg van de Franse staatsloterij, die hij op 32-jarige leeftijd samen met Calzabigi opzette en waarmee hij veel geld verdiende. In de tentoonstelling neemt het kansspel dan ook een belangrijke plaats in. Spel met een erotische onder- of boventoon, spel was voor Casanova vooral middel om die ene felbegeerde vrouw te veroveren die hem op dat moment fascineerde en het doel vormde waarop hij al zijn pijlen wilde richten. Het spel van het hart wordt in de vorm van een serie speelkaarten in drie tableaus tentoongesteld als work in progress sinds 2006 van Sarah Venturi. Het hart wordt als een masker voor het hoofd gedragen door een danser op toneel, een penis met twee ballen vormen een hartvormige kaartenhouder, het hart is de neus van een omgekeerd doodshoofd, het centrum van elkaar kruisende lijnen wordt als een hart getekend, de ballen van een penis op poten vertonen ook de vorm van een hart, de vleugels van een vrouwenengel zijn hartvormig, etc. Ook komen we een oude bekende tegen. Paul-Emile Bécat, die besproken werd in de eerste aflevering van het feuilleton Seks op internet, heeft de memoires van Casanova uitgebeeld in een erotisch kaartspel van 18e eeuwse figuren in een meer of minder ontklede pose met een voornamelijk Venetiaans décor als achtergrond. Speels is ook de ruimte van Tom Friedman, geheel gevuld met allerlei voorwerpen zoals stukjes speelgoed, sport- en gebruiksartikelen, waaronder ook een stevige kunstpenis en een barbiepopje dat als een hermafrodiet is toegerust met een lang puntig pikje. De voorwerpen zijn met dunne draden onzichtbaar aan het plafond opgehangen wat een hallucinerend effect geeft: science-fiction van het alledaagse leven, een sterrenhemel van alles en nog wat, gewone dingen tot ster verheven.

Forever

Casanova is aan het einde van zijn leven op 65-jarige leeftijd begonnen zijn memoires op schrift te stellen. Voor eigen plezier, zoals hij schrijft, maar wel van zulke algemene waarde dat hij er een enorm lezerspubliek mee heeft verworven. Memoires die soms zo schandaleus waren dat ze pas laat in de twintigste eeuw ongecensureerd konden worden uitgegeven. Casanova betoont zich hiermee een kind van onze tijd, een tijd waarin zonder problemen over seksualiteit kan worden geschreven. Zijn memoires staan vol gebeurtenissen en overdenkingen uit het alledaagse leven, die hem ook tot een eigentijds auteur maken. Hoewel meer dan 200 jaar oud, leest zijn werk als een trein. In de catalogus zijn dan ook meerdere passages uit zijn memoires opgenomen.[iii] Met de toevoeging forever wordt bezworen dat de tentoonstelling geen anachronisme is, geen terug naar af, geen nostalgie naar vroegere, betere tijden. Voor mij is het forever vooral een liefdesverklaring aan een auteur die voor zichzelf zijn liefdesleven heeft uitgetekend en daardoor in al zijn passie en kwetsbaarheid een model heeft neergezet dat ons nog steeds verbazen en inspireren kan.

Noten


[i] Informatie over Philip Roth, in Philip Roth, Portnoy’s klacht, Literair Moment, Meulenhoff Amsterdam, 1990.

[ii] J.J. Charlesworth, Alicia Paz: Unfinished subjects, december 2008, in Alicia Paz, Galerie Dukan & Hourdequin, 83, rue d’Aubagne, 13001 Marseille, www.dukanhourdequin.com.

[iii] Casanova forever, Frac Languedoc-Rousillon, 2010. 4 rue Rambaud – 34000 Montpellier. www.fraclr.org.

 Leave a Reply

(vereist)

(vereist)