Sep 182010
 

Vincentre in Nuenen eert eigenzinnige schilder groots

Van Gogh, zelfportret geschilderd met karakteristieke korte penseelstreken.

Vincent van Gogh (1853-1890) schilderde in Nuenen een aantal topstukken. Hij ontwikkelde hier de techniek van olielagen op olielagen en korte penseelstreken, die zijn werken zo herkenbaar maken. Hij maakte er onder andere het vermaarde schilderij de Aardappeleters. Na zijn dood zou het miljoenen opbrengen, maar tijdens zijn leven kocht bijna niemand zijn werk. Sommige dorpsgenoten vonden hem de dorpsgek met zijn afwijkende beroep. Nog kwalijker was volgens hem echter het gebrek aan erkenning van  contemporaine kunstcritici en collega-kunstenaars, die zijn talent miskenden.

Hij trok eind 1883, na vele omzwervingen, opnieuw bij zijn ouders in Nuenen in. Hij was toen dertig. Na een mislukte loopbaan bij onder andere de kunstgalerie Goupil en Cie, probeerde hij in Nuenen als kunstschilder geld te verdienen. Dit tot onvrede van zijn vader, omdat die vond dat zijn zoon een eerbiedwaardig beroep moest uitoefenen. Hij had een studie theologie in Amsterdam afgebroken en daarnaast had hij gediend als lekenpreker in de Borinage, de mijnstreek ten Zuid-Westen van Brussel. Kortom, hij had banen geprobeerd die volgens zijn vader, dominee in het overwegend katholieke Nuenen, respectabel waren. Ik suggereer overigens niet dat hij hem hiermee probeerde te behagen. Hij moest geld verdienen en het lag in eerste instantie wellicht niet voor de hand dat hij dit als kunstschilder zou doen. In Nuenen realiseerde hij dat zijn roeping bij het schilderen lag. De burgerlijke stand van het dorp schreef hem in als (kunst)schilder, zoals de originele akte van het bevolkingsregister bewijst.

Dit register, samen met een selectie van zijn schilderijen, brieven, en foto’s zijn sinds 18 juli in het nieuwe Vincentre (spreek uit op zijn Frans) in Nuenen te zien. Van Gogh-liefhebbers kunnen hun hart ophalen in het centrum, dat uitkijkt op de pastorie waar hij met zijn ouders woonde. Eerst woonde hij in dit statige gebouw, dat hij, zoals op de tentoonstelling te zien is, meerdere malen tekende. Na diverse hoogoplopende ruzies met zijn vader, verkaste hij naar de kleinere woning op hetzelfde erf. De permanente expositie over de beroemdste inwoner van Nuenen toont het werk dat hij er maakte en zijn even enerverende als treurige levensloop.

Schildertechniek clair-obscur

Toen hij er net woonde benaderden de autochtone katholieke boeren deze rare snuiter schuchter. Ze vonden hem eigenzinnig met zijn schildercapriolen. Maar na een half jaar veroverde hij zich geleidelijk een positie in het dorp. Want in augustus 1884 maakte hij er zijn eerste portret van een wever, die voor hem poseerde. Naast zijn schilderwerken van de landschappen rondom Nuenen en de godshuizen in het dorp, tekende hij het boerenleven.

Mooi, maar naaiende vrouw in treurig ogende kamer.

Op de expositie zijn onder andere replica’s van zijn beeldschone schilderijen Naaiende vrouw en Vrouw aan tafel te zien. Evenals de Wever zijn het donkere portretten van serieus kijkende mensen in somber ogende vertrekken. Van Gogh verbeeldde hen strak voor zich uitstarend of geconcentreerd gericht op het werk dat ze uitoefenden. Het leven oogt op zijn werken troosteloos.

Zijn houtskool schetsen van oogstende boeren versterken het beeld van een weinig vrolijke leefgemeenschap van harde werkers. Alsof zij nimmer in de herberg een biertje dronken en een kaartje legden; iets waarmee ik katholieken toch ook associeer. Van Gogh schreef in zijn brieven dat hij bovenal was getroffen door de sporen die weer en wind achterlieten op de handen en gezichten van de landbouwers. Bovendien schilderde hij clair obscur, waarmee hij veel donkere kleuren en schaduw in zijn werk bracht. Hij was niet geinteresseerd in de werkelijkheid ansich, hij wilde in zijn werken zijn visie erop weergeven.

Het centrum toont een moderne film over zijn drijfveren om te schilderen. De acteur die hem naspeelt, zegt over dit boerenleven, dat hij liever een boerin in haar kledij schilderde, dan een expressieloze aristocratische juffer in een stijlvolle jurk. Opmerkelijk  zijn de twijfels die hij had over zijn capaciteiten en het niveau van zijn werk. Maar hij mislukte liever als schilder, dan dat hij zijn roeping niet zou najagen. Niemand kon hem er van weerhouden. Hij werkte in deze jaren met enorme geestdrift en energie aan zijn oeuvre. Hij schilderde van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat bij kaarslicht. Hij besteedde weinig geld aan eten, zodat hij er schilderspullen van kon kopen.

Het werk dat hij hier maakte, contrastreerde hevig met zijn werken van fleurige (zonne)bloemen of bijvoorbeeld het Caféterras bij nacht: het felgekleurde schilderij dat hij maakte van een kleurrijk verlicht terras onder een fonkelende sterrenhemel.  De schilder en zijn werk kenden duidelijk verschillende fases. De tentoonstelling vermeldt niet waarom hij, nadat hij naar Frankrijk was verhuisd, van de clair-obscur afstapte.

Het vermaarde, beetje sombere, maar beeldschone schilderij Aardappeleters.

Vreemd genoeg bevat de collectie geen replica van de Aardappeleters. Van Gogh  kwam dit tafereel tijdens een avondwandeling door het dorp tegen, toen hij bij de familie, die hij vereeuwigde op canvas, door het raam naar binnenkeek. Het werk toont vijf  mensen in donkere kleding, die aan tafel aardappelen eten en warme drank drinken. Een lamp boven de tafel verlicht de donkere kamer. Hij maakte het schilderij aan de hand van verschillende etsen die allemaal een deel van de scene verbeeldden. Vervolgens verenigde hij de tekeningen tot het tegenwoordig zo beroemde schilderij.

Hij heeft er naar eigen zeggen maanden aan gewerkt. Hij was daarom gedesillusioneerd dat hij er geen erkenning voor kreeg. Niemand wilde het doek tijdens zijn leven kopen. Ondanks deze tegenwind, zette hij zijn werkzaamheden voort tot aan zijn zelfmoord in juli 1890.

Mooie expositie schetst levensloop treffend

De tentoonstelling bevat nauwelijks origineel werk. Het is wellicht zonde dat het bijna allemaal replica’s zijn, maar de echte werken kosten tegenwoordig een fortuin. Dat kan het centrum niet betalen. In het nagebouwde artelier projecteert een grote projector enkele van zijn in Nuenen geschreven brieven op de houten vloer. De projector loopt spijtig genoeg te snel om zijn originele handschrift rustig te kunnen ontcijferen. Daarnaast hangt er een originele brief van hem aan de burgemeester van Nuenen, waarin hij hem verzoekt om een paspoort op te sturen, zodat hij zich kan inschrijven bij burgerlijke stand in Parijs. Helaas is niet meer van zijn mooie en intelligente corespondentie in de collectie opgenomen. Hedendaagse kenners van de Nederlandse literatuur roemen zowel de erudiete inhoud als de stijl ervan.

Een tijdslijn toont de kardinale momenten in zijn bewogen leven. Hij maakte zijn HBS niet af. Evenmin als zijn studies voor theoloog en evangelist. Het is karakteristiek voor zijn loopbaan en zijn rusteloze karakter. Hij werkte jarenlang bij dezelfde kunsthandelaar. Maar dit deed hij in vestingen van dezelfde firma in verschillende Europese steden, waar onder Den Haag, Parijs en Londen. Hij verbleef nooit lang op een plek. Uiteindelijk kreeg hij ontslag, omdat hij niet klantvriendelijk genoeg zou zijn. Voordat hij naar Nuenen verhuisde, werkte hij in Engeland ook nog als onderwijzer, en in België als lekenpreker. Nergens hield hij het echt lang uit. Hij had eveneens weinig geluk in de liefde, aangezien zijn relaties kort waren.

Opvallend is het verschil in status dat hij tijdens zijn leven en na zijn dood verwierf. Tijdens zijn leven totaal mislukt en genegeerd, en na zijn dood wereldberoemd en gerespecteerd. Dat is vooral voor hemzelf treurig.

De ingesproken teksten waarin zijn naasten zich in sympathieke bewoordingen tot hem richten zijn een speelse vondst van het centrum om het publiek nog meer te vermaken. Er hangen vijf portretfoto’s op een rij, van onder andere zijn moeder, broer Theo, en een werkgever. Terwijl de bezoeker naar deze foto’s kijkt, hoort hij een ingesproken tekst, ingesproken door moderne stemacteurs, van degene op de foto, die zich richt tot Van Gogh. Zijn moeder en broer spreken hem liefdevol toe. De werkgever roemt zijn werklust, maar hij waarschuwt dat zijn onstuimige en opvliegerige karakter hem wel eens dwars zou kunnen zitten bij zijn nieuwe functie. Opmerkelijk genoeg is er geen ingesproken tekst van zijn vader. Terwijl hij een haat-liefde verhouding met de man had. Zijn vader veroordeelde zijn levenswandel, maar verstootte hem niet. Hij heeft altijd contact, soms indirect via broer Theo, met zijn ouders gehouden.

Het is zonde dat de tentoonstelling niet duidelijk maakt waarom hij zoveel conflicten had. Waar gingen de ruzies over? Zijn vader had moeite met zijn beroep, maar verklaart dat alleen waarom de spanningen thuis zo hoog opliepen? Zit er niet meer achter zijn conflicten? Wat maakte hem zo onstuimig en opvliegerig? Zijn brieven getuigen van eruditie. Als hij zo intelligent was, waarom maakte hij zijn middelbare school en studies niet af?  Was hij onuitstaanbaar en niet te sturen? Wat zat er achter al die mislukte banen en ruzies? De toedracht voor zijn ongelukkige levensloop blijft schimmig. Terwijl hij hier zelf over zal hebben gefilosofeerd in zijn omvangrijke correspondentie die is overgeleverd. De tentoonstelling had kunnen proberen om hier het antwoord op te geven.

Ondanks deze tekortkomingen zullen zowel Van Gogh-liefhebbers als andere belangstellenden er genieten van de werken en het levensverhaal van deze flamboyante grootmeester.

  3 Responses to “Van Gogh: bij leven miskend, daarna wereldberoemd”

  1. Goed zo Joost, ga zo door.

    Groet Peter.

  2. Hoi joost!

    Leuk informatief stuk. Benieuwd naar de volgende.

    Groeten!
    Rutger

  3. Deze Van Gogh autobiographie i.c.m. de tentoonstelling tezamen met de moderne film waarin een acteur Van Gogh naspeelt met teksten uit die tijd, hebben gezorgd voor een zeer levendig verslag van kwaliteit en schoonheid van de hand van Joost van der Ruijt en dat vele mensen na het lezen hiervan de prikkel krijgen om naar die tentoonstelling te gaan kijken.

 Leave a Reply

(vereist)

(vereist)